Boşanmada Çocuğun Velayeti Kime, Hangi Şartlarda Verilir?

Velayet, boşanma sürecinin en hassas ve çocuğun geleceğini doğrudan etkileyen konularından biridir. Bu yazıda velayetin hukuki kapsamını, boşanmada velayetin kime ve hangi ölçütlere göre verildiğini, ortak velayetin Türk hukukundaki yerini ve velayetin sonradan değiştirilmesi ya da kaldırılması hâllerini ele alıyoruz.

Velayet Kavramı ve Kapsamı

Velayet, Türk Medeni Kanunu'nun 335. ve devamı maddelerinde düzenlenmiştir. TMK m. 339 uyarınca ana ve baba, çocuğun bakımı ve eğitimi konusunda onun menfaatini göz önünde tutarak gerekli kararları alır ve uygular; velayet, çocuğun kişiliğine ve malvarlığına ilişkin temsil yetkisini de kapsar. Velayet altındaki çocuğun fiil ehliyeti, TMK m. 343 uyarınca vesayet altındaki kişinin ehliyetine benzer şekilde düzenlenmiştir.

Evlilik Süresince ve Boşanmada Velayet

TMK m. 336 uyarınca evlilik devam ettiği sürece velayet ana ve baba tarafından birlikte kullanılır. Boşanma hâlinde ise velayet kural olarak eşlerden birine verilir. Evlilik dışında doğan çocuklarda velayet, TMK m. 337 uyarınca kural olarak anaya aittir.

Velayet Kararında Belirleyici Ölçüt: Çocuğun Üstün Yararı

Velayet düzenlemesinde hâkimi bağlayan tek ölçüt, çocuğun üstün yararıdır (TMK m. 339/1, m. 343/1, m. 346/1); bu ilke, Türkiye'nin taraf olduğu Birleşmiş Milletler Çocuk Haklarına Dair Sözleşme'de de temel bir prensip olarak yer alır. Uygulamada bu yarar değerlendirilirken; çocuğun yaşı, fiilen kimin yanında büyüdüğü, ebeveynlerin bakım ve barındırma kapasitesi, kardeşlerin birbirinden ayrılmaması ilkesi ve idrak çağındaki çocuğun kendi görüşü birlikte tartılır. Mahkeme, uzman bilirkişiden sosyal inceleme raporu alır ve idrak çağındaki çocuğu -yaşına ve olgunluğuna uygun bir yöntemle- bizzat dinleyerek görüşünü değerlendirir. TMK m. 182 uyarınca mahkeme, boşanmaya karar verirken mümkün olduğunca ana ve babayı da dinledikten sonra, velayeti bulunmayan eşle çocuk arasındaki kişisel ilişkiyi de düzenler.

Ortak Velayet Türk Hukukunda Uygulanabilir mi?

Türk Medeni Kanunu, ortak velayeti (boşanma sonrasında anne ve babanın çocuğa ilişkin kararları birlikte almaya devam etmesini) doğrudan düzenlememektedir; kanun metninde kural, velayetin boşanmada eşlerden birine verilmesidir. Bununla birlikte, Türkiye'nin 6684 sayılı Kanun ile onayladığı Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'ne Ek 7 No'lu Protokol'ün eşler arası eşitliği düzenleyen 5. maddesi ve bu doğrultuda gelişen yargı içtihadı, belirli şartların varlığı hâlinde ortak velayetin Türk hukuk uygulamasına da girmesine zemin hazırlamıştır. Ortak velayete karar verilebilmesi için tarafların bu konuda anlaşmış olması, birbirleriyle sağlıklı iletişim kurabilecek ve çocuğun yararına birlikte hareket edebilecek bir işbirliği kapasitesine sahip olmaları ve düzenlemenin somut olayda çocuğun üstün yararına aykırı düşmemesi aranır. Ortak velayet, kural değil; şartları sağlandığında başvurulabilecek istisnai bir düzenleme olarak değerlendirilmelidir.

Velayetin Sonradan Değiştirilmesi

Velayet, kamu düzenine ilişkin bir konu olduğundan, boşanma kararı kesinleştikten sonra da değişen şartlara göre yeniden değerlendirilebilir. Velayet kendisine verilen ebeveynin bakım yükümlülüğünü yerine getirmemesi, çocuğun yararına aykırı bir ortam oluşması veya benzeri önemli bir değişiklik hâlinde, diğer ebeveyn velayetin değiştirilmesi davası açabilir.

Velayetin Kaldırılması (TMK m. 348)

Çocuğun menfaati ve gelişimi ciddi biçimde tehlikeye düştüğünde ve ana-baba buna çare bulamıyor ya da güçleri yetmiyorsa, TMK m. 346 uyarınca hâkim çocuğun korunması için uygun önlemleri alır; bu önlemlerin yetersiz kaldığı ağır hâllerde velayetin kaldırılmasına da karar verilebilir.

Velayeti Olmayan Ebeveynin Hakları

Velayeti kendisine verilmeyen ebeveyn, ebeveynlik sıfatını kaybetmez. TMK m. 182/2 uyarınca bu ebeveynle çocuk arasındaki kişisel ilişki mahkemece düzenlenir ve bu ebeveyn, çocuğun bakım ve eğitim giderlerine mali gücü oranında iştirak nafakasıyla katkıda bulunmaya devam eder.

• Velayet talebinizi, çocuğun günlük yaşamına ilişkin somut ve güncel bilgilerle (okul, sağlık, sosyal çevre) destekleyin.

• Sosyal inceleme raporu sürecinde uzmanlarla yapılacak görüşmelere hazırlıklı ve işbirlikçi bir tutumla katılın.

• Ortak velayet talep edecekseniz, diğer ebeveynle sağlıklı iletişim kurabildiğinizi gösteren somut örnekler sunmanız faydalı olacaktır.

• Velayeti almasanız dahi kişisel ilişki hakkınızın düzenli ve öngörülebilir şekilde kurulmasını talep etmekten çekinmeyin.

Bu yazıdaki bilgiler güncel mevzuat ve yerleşik uygulama esas alınarak hazırlanmış genel bilgilendirme niteliğindedir; her dosyanın kendine özgü delil durumu, taraf beyanları ve hâkimin takdiri bulunduğundan hukuki tavsiye yerine geçmez. Dosyanızı değerlendirmemiz için Yılmaz Hukuk ve Danışmanlık Bürosu'na +90 553 007 93 97 numaralı telefondan ulaşabilir ya da web sitemizdeki iletişim formunu doldurabilirsiniz.